Special
Vr Vrijdag

Vr Vrijdag: Wat is presence?

Ons kneedbare brein

Geschreven door Harry Hol op
In deze tweewekelijkse rubriek gaat Gamer.nl dieper in op virtual reality, de beste games, de controverses en vooral waarom het je zou moeten interesseren. In deze aflevering: presence.

Het is het meest ongrijpbare aspect van virtual reality en tegelijk datgene wat vr zijn meerwaarde geeft: presence. Het begrip uitleggen is bijna net zo moeilijk als aan blinde vertellen wat kleur is. Maar we gaan het toch proberen.

Je sluipt door een basis in Metal Gear Solid 5: The Phantom Pain en ziet een vijandelijke soldaat. Je voelt je hartslag versnellen. Je bent nu zo ver in de missie en je hebt tot nu toe niemand gedood. Eén vergissing en de hel breekt los. Die spanning noemen we ook wel ‘immersion’. Een goede Nederlandse vertaling is lastig. ‘Onderdompeling’ klopt gedeeltelijk. ‘Inleving’ is het ook nét niet. Maar de meeste gamers weten wel ongeveer wat het betekent: het gevoel dat wat jouw spelpersonage meemaakt belangrijk is. Dat het ‘echt’ aanvoelt.

Immersion in traditionele (dus niet-vr) games is te vergelijken met hoe een spannend boek of goede film je helemaal kan meeslepen in het verhaal. Het is een bijzonder prettige ervaring omdat je even de buitenwereld vergeet en honderd procent meeleeft met de fictieve gebeurtenissen.

Presence is heel wat anders. Presence is het gevoel dat je in vr krijgt, als je werkelijk (niet een beetje, maar werkelijk) gelooft in de virtuele wereld. Dit klinkt wellicht eng. Als een soort psychose, waarbij je niet meer weet wat echt is. Maar dat is niet het geval. Iemand die ‘presence’ in een vr-game ervaart weet nog heel goed het verschil tussen de echte en de virtuele wereld. Maar toch is die virtuele wereld opeens ‘echt’.

Metal Gear Solid 5

Paradox

Dit klinkt als een paradox. Hoe kun je nu geloven in een nepwereld terwijl je toch weet dat hij nep is? Dat heeft te maken met een fenomeen dat ‘neuroplasticiteit’ heet. Ons brein is namelijk enorm flexibel. De evolutie heeft onze hersenen in honderdduizenden jaren gekneed tot de meest complexe structuur in het ons bekende universum. Al die neuronen zijn in staat om steeds maar nieuwe verbindingen te leggen en zo nieuwe dingen te leren. Dit was evolutionair gezien natuurlijk een enorm voordeel: wonen we in een woestijn, dan moeten we andere overlevingstactieken gebruiken dan wanneer we in een bevroren poollandschap leven. En wat te denken van kustbewoners die veel in het water doorbrengen om vis te vangen (en wat later in de geschiedenis op het water in bootjes). Als ons brein niet in staat was om met al die omgevingen (en vooral met snel veranderende ‘regels’) om te gaan, zouden mensen snel uitsterven bij de eerste de beste natuurramp.

In plaats daarvan is ons brein dus buitengewoon gewillig in het accepteren van nieuwe regels en nieuwe natuurwetten. We leren zwemmen, skiën, surfen, parachutespringen, we brengen maanden lang door in gewichtloosheid. Ons brein went er snel aan en zorgt ervoor dat we de nieuwe regels van onze omgeving moeiteloos toepassen.

Dit vermogen om nieuwe omstandigheden snel als ‘waarheid’ te accepteren maakt het ook mogelijk om te geloven in een virtuele omgeving. We schrikken van virtuele voorwerpen die opeens dichtbij komen. We voelen ons bedreigd door virtueel gevaar, of juist aangetrokken tot virtuele personen. Het oppakken van virtuele voorwerpen en het gebruik van virtuele ‘arm computers’ (zoals de Pip Boy in de nog te verschijnen vr-versie van Fallout 4) is zo snel een tweede natuur dat we de omgeving als ‘echt’ kunnen ervaren.

Fallout 4 VR

Bijwerking

Het interessante van neuroplasticiteit is dat het twee kanten op werkt. Je brein is prima in staat om van de ene set natuurwetten naar de andere over te schakelen, maar heeft daar wat tijd voor nodig. Het maakt hierbij voor ons brein niet uit wat ‘echt’ is, het brein ervaart alleen maar welke prikkels op dit moment binnenkomen en past zich hierop aan. En anticipeert ook op die regels. Wie bijvoorbeeld uit het zwembad stapt, voelt zich opeens heel zwaar. Dat is omdat ons brein zich heeft aangepast aan de ervaring van drijven. Eenmaal op het land moet het brein zich weer opnieuw afstellen.

Een erg grappige variant hiervan is astronauten die lange tijd hebben doorgebracht in het ruimtestation ISS en gewend zijn aan gewichtloosheid. Er staat een leuk interview online met een astronaut die probeert uit te leggen hoe de dockingsprocedure tussen ISS en de spaceshuttle in zijn werk gaat. Hij wil dit uitbeelden met een pen en een ander voorwerp. Hij laat de pen los en is verbaasd dat hij valt. En niet één keer: meerdere keren achter elkaar zie je op zijn gezicht enkele momenten van verbijstering. Zijn brein is nog steeds in ‘gewichtloosheidsmodus’.

Diezelfde gewenningssymptomen zie je ook bij vr. Het is heel normaal om je een beetje vreemd te voelen na een langere vr-sessie. Sommige mensen geven aan dat ze hun eigen handen ongeloofwaardig vinden, na lange tijd virtuele handen te hebben gebruikt met de Oculus Touch-controller. En spelers die lange tijd achter elkaar Echo Arena hebben gespeeld, rapporteren soms een sensatie van traagheid en desoriëntatie in de ‘echte’ wereld, waar je nu eenmaal niet jezelf afzet tegen een muur om dan met grote snelheid weg te vliegen.

Die bijverschijnselen van neuroplasticiteit zijn overigens geheel ongevaarlijk. Het kan soms vreemd overkomen, maar net zoals je snel van je zeebenen af bent, stelt je brein zich na hooguit een paar uur weer helemaal af op meat space.

Echo Arena

Checken

Het is overigens niet zo dat iedereen presence ervaart. Het interessante is dat mensen die presence bewust willen ervaren, het doorgaans niet beleven. Ook dat lijkt een paradox, maar dat is het niet. Wie bewust dat gevoel van presence wil beleven schakelt het rationele deel van zijn brein in en gaat de hele tijd intern checken: ‘voel ik presence?’ Dit verhoogde rationele onderzoeken zorgt er juist voor dat je je heel bewust wordt van alle dingen die niet kloppen in de virtuele wereld. Het wordt onmogelijk om de vr-omgeving door je brein te laten omarmen als een nieuwe set regels.

De beste manier om presence te ervaren is door je volledig te richten op het spel of de ervaring. Juist dan bekruipt je opeens een wonderlijke sensatie en wordt het verschil tussen echt en onecht irrelevant. Je brein krijgt de kans om zich even aan te passen aan een nieuwe wonderlijke wereld en om zich de daar geldende regels eigen te maken. En dan is de spelwereld opeens oneindig veel meer dan de polygonen op de beeldschermpjes. Dan heb je mentaal een nieuw universum betreden op een niveau die tot een aantal jaren terug onmogelijk was. Welkom in virtual reality.

Dit artikel delen:

Lees meer

Update: Koreaanse classificatie van Okami HD opgedoken, inclusief pc-versie Moeilijkheidsgraad South Park: The Fractured but Whole verandert mee met huidskleur
13

Reacties op: Vr Vrijdag: Wat is presence?

  • Om te reageren moet je ingelogd zijn. Nog geen account? Registreer je dan en praat mee!
  • avatar

    Sander999

    • 8 september 2017 14:00
    Ik had gister volledige presence (of immersion) in de demo van Don't Knock Twice. Ik trek horrorgames op een plat scherm al bijzonder slecht maar in VR is het pas echt afschuwelijk. Van de jumpscare in de demo schrok ik zo ongenadig hard dat ik de kinderen wakker krijste. Vriendin boos natuurlijk en ik was er ook meteen klaar mee. Geen horrorgames in VR meer voor mij.

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    **Guitar_Hero**

    • 8 september 2017 17:41
    @sander999 gek genoeg krijg ik hoe erger de scares zijn alleen maar meer zin om verder te gaan, toegegeven soms wel na wat bijkomen haha.

    Hoe meer horror op PSVR hoe liever wat mij betreft :)

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    Sander999

    • 8 september 2017 20:07
    @guitar_hero
    Ik wou dat ik dat had. De spanning vind ik ook geweldig maar ik trek jumpscares bijzonder slecht, al helemaal in VR.

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    **Guitar_Hero**

    • 9 september 2017 20:59
    @sander999 Er zijn genoeg mensen die dat niet trekken, ik heb aan de ene kant het geluk dat ik er blijkbaar van geniet als mijn lichaam en geest op spanning gezet worden op deze manier, aan de andere kant heb ik in de echte wereld helaas vaak de grootste moeite met (voor mij) spannende situaties.

    Voor mij is VR dan ook echt een geweldige manier om bepaalde ervaringen op te zoeken, in een omgeving waar ik zelf de controle heb.

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • casualkiller

    • 8 september 2017 14:46
    Presence ervaringen: REZ:infinte , totaal gehypnotiseerd erdoor. , Wayward Sky , een presence met heel hoog kijkdoos effect, en SuperHot VR, war ik als een soort Neo de matrix aan het besturen was. (en mijn vriendin dacht dat ik een spastische aanvallen had. ) , en uiteraard Resident Evil 7… wat een meeslepende ervaring in vr, ik kan mezelf daar helemaal in kwijt kan raken.

    maar vreemd genoeg bij games als Thumper, Dexed , Pinball VR , en nog een paar titles heb ik het helemaal niet en voelt het alsof ik gewoon een game aan het spelen ben.

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    **Guitar_Hero**

    • 8 september 2017 17:44
    @casualkiller bij thumper had ik het gevoel zeer zeker wel, maar bij Pinball FX VR haalde de tracking issues me keer op keer weer uit de ervaring.

    Jammer dat ze daar niks aan gedaan hebben, en ook dat er geen enkele nieuwe Pinball table aan toegevoegd is.

    Resident Evil blijft mijn favoriet, maar Batman Arkham VR deed het ook erg goed!

    Hoewel ik normale games graag blijf spelen is de ervaring niet meer te vergelijken met wat je in VR mee maakt!

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • casualkiller

    • 8 september 2017 20:15
    @guitar_hero Thumper in VR is een gave ervaring, en ik kan de game gewoon niet in 2d meer spelen, maar ik moet me zo concentreren met die game dat ik niet echt in de wereld op kan gaan, ook al is het een redelijk psychedelische trip.

    Batman VR idd ook hele sterke Presence , dat einde.. die muren..

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    **Guitar_Hero**

    • 9 september 2017 20:54
    @casualkiller Ik snap wat je bedoelt bij Thumper, maar hoewel ik dat overweldigende juist te gek vond, had ik bij Rez meer moeite om controle over de game te behouden.

    Dat einde van Arkham VR was inderdaad geweldig, tegen de horror aan ook, spannend en best twisted, maar enorm heerlijk om te spelen!

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    Excalibur82

    • 8 september 2017 17:53
    In Dirt Rally scheen er ineens een fel licht over mijn schouder (van achteren). Ik had daarbij de vreemde ervaring dat ik dacht dat het licht uit de echte wereld kwam en ik draaide me om, om te kijken waar het vandaan kwam. Omdat je je dan natuurlijk in VR ook omdraait zag ik dat het een felle virtuele lamp was in het spel! Voelde heel vreemd die ervaring.

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    TripleDad

    • 8 september 2017 18:08
    Helaas ligt de tijd dat ik me echt in een medium kon verliezen al enige tijd achter me. Misschien omdat ik oud wordt, misschien uit de tijd dat de kinderen klein waren. Je moet dan immers altijd alert zijn. Ook in VR weet ik altijd waar ik RL ben. Wel jammer. Maar desondanks geniet ik enorm van VR!

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • Hooper

    • 8 september 2017 18:38
    Op dat plaatje van Fallout4 VR mis ik een arm of ligt dat aan m'n ogen? Of het is een zwevende pipboy…

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • avatar

    incarnatus

    • 8 september 2017 20:36
    @hooper
    Invisibilty pak..duh

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.
  • Lurf

    • 10 september 2017 14:04
    Precense is iets dat je moet ervaren. Als je dat doet snap je het onmiddelijk. Precense is eigenlijk niet iets om een artikel over te schrijven ;)

    Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.

 

Wanneer je een reactie plaatst ga je akoord met onze voorwaarden voor reacties.